De toen zogeheten ‘Fundatie van St. Marten in de groote Leurestraet’ is in 1715 gesticht door ‘Joffe Helena Frencken ….. ter volbrenging der begeerde ende goede intentie van wijlen haeren broeder Martinus Frencken, salig’. Hoewel de ongetrouwd en kinderloos gestorven Martinus in zijn testament aan zijn broer en beide zusters verzocht had om uit zijn nalatenschap een hofje te stichten, was het alleen zijn jongste zuster Helena die deze taak voortvarend op zich nam. Zij was het die de hele zaak organiseerde, de grond kocht, de architect en de bouwlieden aanstelde, zorgde dat de huisjes werden ingericht en dat er bewoonsters kwamen. Voorwaar een vrouw ‘die haar mannetje stond’, iets wat in die tijd niet zo gebruikelijk was.
Aldus werd in 1715 een hof ingericht voor ‘derthien huijskens tot bewoninge van eenige arme vrou persoonen out ontrent sestigh iaeren, …. van de warachtighe Roomsche Catholijcke religie, van borgers affcomste deser stadt ….’
Geschiedenis van het hofje
Kevinsje Sint Maartenshuizen
Rijksmonument, gebouwd in 1715
De opdracht voor de bouw van deze huizen werd op 30 mei 1715 gegund aan de stadsbouwmeester van Maastricht Gilles Doyen (<1680-1736) voor 14.500 gulden en is in hetzelfde jaar opgeleverd.
De poortomlijsting bestaat uit Naamse steen. Boven de ingang met een geblokte omlijsting is het hiervoor al beschreven reliëf van Sint Maarten en de verkleumde bedelaar aangebracht, terwijl in een tijdvers eronder het jaar van de stichting te lezen is:
MartInI pUra LIberaLItate ConDItUr (MIIULILICDIU = 1715).
Dit chronogram betekent: ‘Uit zuivere liefdadigheid van Martinus wordt (dit huis) gesticht’.
Achter de poort liggen dertien eenvoudige huisjes, met ingangen in Naamse steen en kozijnen van Naamse steen, waarvan de kruiskozijnen zijn uitgebroken.
De kap met zolderverdieping en de dakkapellen dateren uit 1919.
In 1988 vond de laatste grote bouwkundige renovatie plaats.
Het hofje is sinds 30 juni 1965 geregistreerd als Rijksmonument (onder nummer: 27036).
Voorbeeld van een ander huis in Maastricht met een kruiskozijn in originele staat.
Voorbeeld van een kozijn uit het hofje waarbij de kruiskozijnen zijn uitgebroken.
“Register der arme huijskens in de groote Leürestraet bestaende in 13 huijskens met den hoof daer beneffens geleegen ende alsser eene komt te succedeeren in de plaetse van eene aflijvige, moet eens betaelen 40 guldens ende uijt hunne inkomsten geniet ider huijsken iaerlijcks een halve karre coolen, voor de portierse iaerlijcks 4 guldens.”
‘Lustige wals’ door de dames van het Kevinsje. In de Limburger Koerier, Maastricht, 18 januari 1937
Uit een oud reglement van het Hofje:
‘Obligatie waartoe de vrouwen verpligt zijn volgens fondatie, te weten:
Alle dagen te bidden 10 Pater nosters en 10 Ave Maria tot lavenis van de ziel van den fondateur, zijne vrienden en alle gelovige zielen. Alle jaren tegenwoordig te zijn in het jaargetijd van den fondateur. Is wel expresselijk geordonneert dat voorschreve vrouwen bij hun niemand zullen mogen laten wonen of innemen, tenzij met consent van de heren directeurs, op poene dat die bevonden zullen worden zulks gedaan te hebben, zonder voorschreve kennis en consent, anstondts inhabiel zullen zijn om daar langer in te mogen wonen, maar zullen aanstonts door de heren directeurs mogen met hunne effecten op straat geset worden.’
Indien het scherm te klein is kunt u de tabel naar links en rechts schuiven om het volledig te kunnen bekijken
| Naam | Geboren | Overleden | 1e directeur* | 2e directeur* | Data van uittreden |
|---|---|---|---|---|---|
| Helena Frencken | 1648 | 1721 | 1713-1715 | ||
| Anna Frencken | 1660 | 1741 | 1713-1716 | ||
| Joannes van den Biessen | 1667 | 1730 | 1715-1730 | ||
| Joannes Servatius van den Biessen | 1693 | 1726 | 1715-1726 | ||
| Andreas Dominicus de Limbourg | 1683 | 1734 | 1730-1734 | 1726-1730 | |
| Martinus van den Biessen | 1697 | 1768 | 1754-1768 | 1730-1754 | |
| Petrus Gijsbertus van den Biessen | 1701 | 1754 | 1734-1754 | ||
| Tossain Johannes Dominicus de Limbourg | 1715 | 1773 | 1768-1773 | 1754-1768 | |
| Johannes van den Biessen | 1721 | 1787 | 1768-1770 | ||
| Petrus Johannes Jospehus van der Vrecken | 1735 | 1795 | 1770-1773 | ||
| Servaes C. G. van Aken | 1790 | 1773-1790 | |||
| Mathias Aloysius Kerens de Wylre | 1731 | 1808 | 1773-1808 | ||
| C.T.A. van Aken | 1790-1802 | ||||
| Jhr. Franciscus Xaverius Mathieu Alois Lambert Otto Kerens de Wylre | 1775 | 1856 | 1802-1855 | ||
| Paulus Joannes van der Vrecken | 1765 | 1838 | 1808-1837 | ||
| Alexander Antonius van der Vrecken | 1804 | 1875 | 1837-1875 | ||
| Jhr. Guillaume Eugène François Xavier Marie Kerens de Wylre | 1805 | 1880 | 1855-1879 | ||
| Valérie Dorothée Francoise Marie Stevens – van der Vrecken | 1841 | 1922 | 1875-1887 | ||
| Fr. Armand Coenen | 1888 | 1879-1887 | |||
| Gustave Nicolas Stevens | 1838 | 1903 | 1887-1903 | ||
| Paul Gustaaf Hubert Regout | 1859 | 1905 | 1903-1905 | 1887-1903 | |
| Mélanie Berthe Joséphine Regout-Stevens | 1870 | 1959 | 1903-1920 | ||
| Lucien Edmond Marie Hubert Regout | 1893 | 1937 | 1920-1937 | ||
| Adolph Henri Constant Marie Hubert van Liebergen | 1893 | 1974 | 1925-1974 | ||
| Jean Marie Adolphe Hubert Regout | 1896 | 1955 | 1937-1955 | ||
| Felix Auguste Edgard Regout | 1900 | 1984 | 1955-1979 | ||
| Yves Rose Edmond Regout | 1926 | 2002 | 1974-1996 | ||
| Lucie J. M. van Dijk-Regout | 1938 | 1979-2007 | |||
| Marie-Rose G. Brounts-Regout | 1963 | 1996-2016 | |||
| Clemens N.L.M. Regout | 1953 | 2007- | |||
| Rudolf H.M.J. baron van Hövell tot Westerflier | 1950 | 2022 | 2009-2013 | ||
| Rutger G.C.M.M. van Basten Batenburg | 1953 | 2011-2015 | |||
| Ingrid M.L.A. Regout | 1947 | 2018 | 2014-2018 | ||
| Robert L.H.A.M. Schmedding | 1946 | 2014-2021 | |||
| Johannes B.F.W.A.F. graaf de Marchant et d’Ansembourg | 1979 | 2015- 2019 | |||
| Florence M.A.P.I.C.G. Regout – baronesse de Villenfagne de Vogelsanck | 1975 | 2018- | 2026 | ||
| Jhr. Ferdinand W. Michiels van Kessenich | 1964 | 2020 | 2026 | ||
| Lotte R. de Moor | 1980 | 2026 | |||
| Charles A.C.G.P.M. baron de Loë | 1967 | 2026 | |||
| Leila M.A.G.A. van Lidth de Jeude-gravin de Marchant et d’Ansembourg | 1976 | 2026 | |||
| Arent D. baron van der Feltz | 1960 | 2026 |
| Noten: * 1e directeur is de voorzitter. Met benadering van periode in functie. De instellingen in Maastricht waren bestuurlijk en qua beheer van goederen verweven. Meerdere provisoren waren bijvoorbeeld tevens provisor resp. bestuurder van de Stichting de XII Apostelen en de Stichting Lambert van Middelhoven, zoals Yves Regout en Kerens de Wylre. Voorts waren generaties lang leden van de firma Stroom ook rentmeester van de goederen van het XII Apostelenhuis. |
Rentmeesters en administrateurs/beheerders van het hofje en haar goederen/accountants
| Naam | Jaren |
|---|---|
| P.H.M.C. Drummen | 1887-1893 |
| Hubert Joseph Stroom (1859) | 1893-1940 |
| Gustaaf Stroom | 1940-1953 |
| Ton Stroom | 1953-1971 |
| firma Stroom, Lenting en van Gangelen | 1971-1976 |
| Woningbouw vereniging Sint Servatius | 1976-2013 |
| Drefas/Vico Dreesen | 2013-2021 |
| Smits Real Estate v.o.f. | 2026 |
Foto uit notulen bestuursvergadering St. Maartenshuizen van 7 mei 1896.
Literatuur
- Ingrid M.H. Evers, Het Sint-Martinushofje, N0. 38 uit de reeks: Maastrichts silhouet, Maastricht 1995.
- P.J.H. Ubach en I.M.H. Evers, Historische Encyclopedie Maastricht, Zutphen 2005, p. 343 ‘Martinushofje, Sint-‘; pp. 404-405: ‘pauperisme’.
- J.C.G.M. Jansen, Ouderenzorg in Maastricht. Vijf eeuwen XII apostelen, No. 19 uit de reeks Maastrichts silhouet, Maatsricht 1993.
- B.P.A. Gales e.a. in Het Burgerlijk Armbestuur, Twee eeuwen zorg voor armen, zieken en ouderen te Maastricht 1796 – 1996, Maastricht 1997.
- Harry Hillen e.a., Van Godshuis naar academisch ziekenhuis, 2011.
- E.O.M. van Nispen tot Sevenaer in Gebouwen van liefdadigheid, wetenschap en kunst, De monumenten in de gemeente Maastricht. Deel 2, Arnhem 1974.
Archieven over Sint Maartenshuizen
- 21.342 Sint Maartenshuizen Maastricht
- 16.0516 Familie Frencken te Maastricht
- 16.0532 Familie Van den Biessen te Maastricht
- 21.210A Parochie Sint Nicolaas te Maastricht
- 14.B001 Kapittel van Onze Lieve Vrouw te Maastricht
Pand RHCL
Kevinsjes en de bestrijding van pauperisme in Maastricht
In Maastricht wordt een gasthuis of hofje ‘kevinsje’ genoemd, een verbastering van het woord ‘conventje’. Het wordt gebruikt voor een huis of hof waarin ongehuwde vrouwen (of mannen) samenleven. Maastricht telde vroeger dertien gasthuizen en het in 1477 voor poorters opgerichte bejaardenoord de XII Apostelen. 1)
De oprichting van kevinsjes en gasthuizen in Maastricht kan worden gezien in het licht van bestrijding van het pauperisme.
“In de steden zijn er tekenen die wijzen op toenemende zorg. Aan het einde van het Ancien Régime waren er in Maastricht een protestants weeshuis, een katholiek armenhuis voor het onderhoud van kinderen van behoeftige weduwen, een vondelingenhuis, een oudemannenhuis, het Sint-Gillishospitaal in Wyck-Maastricht, het conventje van Onze Lieve Vrouw der Zeven Weeën, het Sint Martinushofje voor oude vrouwen, het gebrekkigenhuis voor bejaarden en invaliden en ten slotte het gesticht voor geestelijk gestoorden. Daarenboven lag her en der in de stad verspreid nog een aantal huisjes voor de huisvesting van armen. Veel van deze stichtingen dateerden van eeuwen her. Van recente datum waren het zinnelozenhuis (1754) – ook wel tucht-, verbeter- en zinnelozenhuis genoemd – en het katholiek armenhuis (1755). Het armenhuis (later genoemd: R.K. Gesticht de Nieuwenhof) beoogde in eerste instantie werkverschaffing voor arme jongens en meisjes voor gebrekkigen…” 2)
Evenwel had het kevinsje Sint Maartenshuizen een specifieke doelgroep van oudere alleenwonende vrouwen die zich kennelijk konden veroorloven zich in te kopen in een huisje. Zij waren niet arm en vaak zouden zij als dienstmeid hebben gespaard en zich met hun spaargeld hebben ingekocht, “wat algemene praktijk was”. De dienstboden bij welgestelden namen hun loon jarenlang niet op. Als zij gingen trouwen, kregen ze het totale bedrag ineens. Trouwden zij niet, dan gebruikten ook zij het geld om zich in te kopen in een van de conventjes in de stad. Dat was een goede belegging.
Benamingen van het hofje Sint Maartenshuizen
Het ‘Hofje Sint Maartenshuizen’, genoemd naar de gelijknamige stichting, werd voorheen o.a. met de volgende namen aangeduid:
Vermogensstichting Sint Maartenshuizen, hoffelijke fondatie St. Marten in de Groote Leurestraat, het Kevinsje de Sint Martenshuizen, het Gesticht van Rooms Catholijke Vrouwen Sint Maartenshuizen en het Familiegesticht de Huizen van Sint Maarten.
Een greep uit de historische benamingen uit oude akten en brieven, met jaartal:
| Jaar | |
|---|---|
| 1714: | Conventie ter ere van St. Merten tot Wijck. |
| 1715: | Inkoop van hof waarop de St. Martens huiskens worden gebouwd. |
| 1715: | Hof waar op de St. Martens huijskens zijn gebouwd. |
| 1716: | Fondatie van St. Martens huijskens. |
| 1716: | Fondatie der armehuijskens. |
| 1716: | Oprichtings akte: Hoffelijke fondatie St. Marten in de Groote Leurestraat. |
| 1716: | Den nieuwen hof genaemt St. Marten. |
| 1775: | St. Martens huiskens. |
| 1768/1801: | Arme huijskens van St. Marten. |
| 1802: | Fondatie van de St. Martens huiskens. |
| 1815: | De fundatie van de St. Martens Huijskens. |
| 1819: | St. Martens gesticht. |
| 1820: | De St. Martens Huiskens. |
| 1847: | Fondatie van de St. Martens Huijsen. |
| 1848: | Familie fondatie van de St. Martenshuisen. |
| 1863: | Oude vrouwen gestigh. |
| 1865: | Fundatie der St. Martens Huijzen. |
| 1892: | St. Martens huizen. |
| 1896: | St. Maartens huizen. |
| 1915: | Gesticht der St. Maartenshuijzen. |
| 1930: | St. Maartenshuizen. |
| 1931: | Gesticht de St. Maartenshuizen. |
| 1954: | Familiegesticht de huizen van St. Maarten. |
| 1954/1955: | St. Maartens huizen. |
| 1955: | Stichting St. Maartenshuizen. |
| 1955: | St. Maartensconvent. |
| 2012: | Stichting Hofje Sint Maartenshuizen. |
| Na de tweede wereldoorlog is de naam Sint-Martinushofje ook wel gebruikt. |
Een paar instellingen in Maastricht uitgelicht:
St. Gillisgasthuis of ut Kevinsje in Wyck
Het St. Gillisgasthuis in Wyck wordt sinds 1286 vermeld. Het huidige gebouw uit 1759-1762 staat aan de Hoogbrugstraat 37. Boven de ingang bevindt zich een gevelsteen met een afbeelding van de heilige met staf, mijter en de hinde uit zijn legende. Het hospitaal was oorspronkelijk een religieuze gemeenschap. Vanaf de 18e eeuw tot in de jaren vijftig van de 20e eeuw waren in het gebouw twaalf (en later 24) arme oude vrouwen gehuisvest. Zij hadden er vrije woning en genoten tevens wekelijks een toelage in geld en steenkolen. Het kevinsje is sinds 1976 opgeheven en wordt nu particulier bewoond. (3,4,5,6)*
Op de gevelsteen staat: ’17 In Sint Gillis Hospitaal 62′.
Hondertmarck convent
Dit voormalige begijnhof aan de St. Bernardusstraat (vroeger Helstraat), lag achter het koor van de eerste Minderbroederskerk. Later werd het bekend onder de naam Convent der Zeven Weeën (vgl. Onze Lieve Vrouw van de zeven Smarten). Het is onduidelijk of dat ook het oorspronkelijke hof was.
De vroegste vermelding is van 1294 en het hof bestond in elk geval nog in 1377. Het Hondertmarck-conventje was in de achttiende eeuw nog slechts een kleine wereldlijke gemeenschap (oude vrouwen, zonder religieuze context).
Op de plaats van dit convent staat nu het appartementengebouw en parkeergarage Hondertmarck, aan een zijstraat van het Onze Lieve Vrouweplein. (7)*
Kevinsje of Huis der XII Apostelen, genaamd De Belick
Het appartementencomplex voor ouderen, aan de Bogaarden-straat en Batterijstraat in Maastricht, is in 1476-77 gesticht door Lambert van Middelhoven voor rooms-katholieke oude mannen. De voorgevel is versierd met een voorstelling van Christus met de twaalf apostelen. Vanaf 1492 kreeg het een ruimere opzet als XII Apostelenhuis. Dit gesticht is, in tegenstelling tot vrijwel alle andere instellingen met betrekking tot verzorging in Maastricht, vooral een instelling geweest die door de wereldlijke overheid werd geleid. Wel waren er vooral voor de ziekenverzorging, geestelijken bij betrokken. Begonnen als een tehuis voor mannen, ging het al snel niet alleen meer om kleinschalige opvang van oude mannen, maar ook van vrouwen.
In 1993 moesten de bejaarden weg omdat niet meer voldaan kon worden aan de normen van die tijd voor een verzorginsgtehuis. Sindsdien worden de huisjes als woning gebruikt, zonder de eerdere vorm van verzorging.
Op de gevelsteen staat, naast de rij met de 12 apostelen:
‘Twaalf apostelenhuis gesticht door Lambertus van Middelhoven A.D. 1493’.
(8, 9, 10)*
Bronnen:
- Kleinhandel en stedelijke ontwikkeling: het kramersambacht te Maastricht in de vroegmoderne tijd, Erwin Steegen, 2006, blz. 113
- Handboek voor de geschiedenis van Limburg, P. J. H. Ubachs, 2000, blz. 330
- http://www.meertens.knaw.nl/bedevaart/bol/plaats/878
- http://forum.mestreechonline.nl/showpost.php?p=115262&postcount=14
- http://www.maastrichtsegevelstenen.nl/rubriek/2010-10-13.gilis.pdf
- http://www.theobakker.net/pdf/kapellen-maastricht.pdf
- Theo Bakker in http://forum.mestreechonline.nl/showthread.php?t=1831
- http://www.ppsimons.nl/stamboom/maastricht/klooster-12apostelen.htm
- “Ouderenzorg in Maastricht”, vijf eeuwen XII Apostelen, 1993, J.C.G.M. Jansen